ملاسما (Melasma) یک اختلال شایع و مزمن پیگمنتیشن پوست است که با ایجاد لکهای قهوهای تا خاکستری در نواحی مانند گونهها، پیشانی، بینی و بالای لب بروز میکند. این لکها معمولاً تقارن دارند و در اثر افزایش تولید یا تجمع غیرطبیعی ملانین در لایههای سطحی و عمقی پوست ایجاد میشوند. ملاسما برخلاف لکهای ساده آفتابی، یک بیماری پیچیدهتر و چندعاملی است؛ به همین دلیل درمان آن نیازمند رویکردی دقیق، تدریجی و مبتنی بر اصول علمی است. این اختلال معمولاً دورههای بهبود و تشدید دارد و حتی پس از درمان، کنترل آن باید ادامه یابد تا از بازگشت یا بدتر شدن لکها جلوگیری شود.
پژوهشها نشان میدهد که ملاسما ارتباط تنگاتنگی با هورمونها، نور خورشید، ژنتیک و التهاب مزمن دارد. در بسیاری از افراد، این لکها بهدنبال بارداری، مصرف داروهای هورمونی، قرارگیری طولانی در معرض خورشید یا استفاده نامناسب از لیزرها ایجاد یا تشدید میشوند. یکی از ویژگیهای مهم ملاسما این است که در لایههای مختلف پوست (اپیدرم، درم یا هر دو) ظاهر میشود و همین موضوع پاسخ درمانی را تحتتأثیر قرار میدهد. هرچقدر عمق رنگدانه بیشتر باشد، درمان زمانبرتر و نیازمند رویکرد محافظهکارانهتر خواهد بود.
چگونه ملاسما ایجاد میشود؟
ایجاد ملاسما نتیجه برهمخوردن تنظیم طبیعی عملکرد ملانوسیتهاست؛ یعنی سلولهایی که ملانین تولید میکنند. زمانی که این سلولها بیشفعال شوند یا پیامهای اشتباه التهابی دریافت کنند، مقدار زیادی ملانین تولید و در نقاط خاصی تجمع میدهند. این فرآیند میتواند ناشی از تغییرات هورمونی، قرارگیری مزمن در معرض نور آفتاب یا ضعف سد دفاعی پوست باشد. نور UV و حتی نور مرئی آبی توانایی تحریک ملانوسیتها را دارند و همین موضوع باعث میشود حتی نور داخل منزل یا نور موبایل نیز در تشدید ملاسما نقش داشته باشد. به همین دلیل کنترل کامل نور یکی از ارکان اصلی درمان است.
عامل مهم دیگر، التهاب است. در بسیاری از بیماران، پوست مستعد التهاب مزمن است و کوچکترین تحریک مانند لایهبرداری قوی، گرمای بیشازحد یا استفاده نامناسب از لیزرها میتواند لکها را تشدید کند. این ویژگی نشان میدهد که ملاسما برخلاف لکهای سطحی، با یک محرک ساده ایجاد نشده بلکه حاصل یک ناپایداری در سیستم تنظیم رنگ پوست است. بنابراین درمان موفق تنها با یک جلسه لیزر یا یک محصول موضعی به دست نمیآید و نیازمند برنامهای چندمرحلهای است.
عوامل اصلی ایجاد ملاسما
- نور خورشید و نور مرئی
- تغییرات هورمونی (بارداری، قرصهای ضدبارداری)
- ژنتیک و سابقه خانوادگی
- التهاب پوستی و لایهبرداریهای نامناسب
- گرما، استرس اکسیداتیو و استعمال دخانیات
انواع ملاسما و تفاوت پاسخ درمانی
ملاسما از نظر عمق رنگدانه به سه نوع اپیدرمال، درمال و مختلط تقسیم میشود. در ملاسما اپیدرمال، ملانین در لایههای سطحی پوست تجمع مییابد و معمولاً پاسخ درمانی سریعتر و قابلپیشبینیتری دارد. اما در نوع درمال، رنگدانه در عمق بیشتری قرار میگیرد و به دلیل نفوذ دشوارتر، روند درمان طولانیتر و محافظهکارانهتر است. نوع مختلط—که ترکیبی از هر دو است—متداولترین نوع در کلینیکهاست و نیازمند مدیریت دقیق برای جلوگیری از بازگشت لکهاست.
این تفاوت عمق است که تعیین میکند یک فرد به درمان لیزر، داروهای موضعی یا ترکیبی از روشها بهتر پاسخ دهد. در ملاسما عمیق، استفاده از لیزرهای حرارتی یا انرژیهای بالا میتواند لکها را تشدید کند، در حالی که روشهای غیرحرارتی مانند کیوسوییچ با انرژی پایین و درمانهای ترکیبی دارویی اثربخشی بیشتری دارند. بنابراین تشخیص نوع ملاسما قبل از شروع درمان بسیار اهمیت دارد و بخش مهمی از تصمیمگیری پزشک را تشکیل میدهد.
انواع ملاسما
- اپیدرمال: سطحیتر، پاسخدهی سریعتر
- درمال: عمیقتر، نیازمند رویکرد محافظهکارانه
- مختلط: رایجترین نوع، درمان مرحلهبهمرحله لازم دارد
علائم و الگوهای توزیع ملاسما
تشخیص ملاسما معمولاً با مشاهده الگوهای خاص لکهها امکانپذیر است. این لکهها اغلب تقارن دارند و در نواحی مانند گونهها، پیشانی، بینی، چانه و بالای لب دیده میشوند. رنگ لکهها از قهوهای روشن تا خاکستری مایل به آبی متغیر است و این تغییر رنگ میتواند نشاندهنده عمق متفاوت ملانین باشد. در برخی موارد، التهاب خفیف یا حساسیت پوستی نیز با ملاسما همراه است، بهخصوص در افرادی که پوست واکنشی دارند یا از محصولات تحریککننده استفاده کردهاند.
ویژگی دیگر ملاسما، مزمن بودن آن است. این بیماری برخلاف لکهای ساده آفتابی تمایل به بازگشت دارد و معمولاً تحت تأثیر فصلها قرار میگیرد؛ یعنی در تابستان تشدید و در زمستان بهبود نسبی پیدا میکند. همین ماهیت متغیر سبب میشود که درمان ملاسما همیشه شامل کنترل بلندمدت باشد، نه فقط پاکسازی لکهها. هدف اصلی درمان، مدیریت بیماری و کاهش پایداری آن است نه حذف کامل و یکباره لکهها.
الگوهای شایع ملاسما
- مرکز صورت (Mid-face)
- گونهها (Malar)
- فک و چانه (Mandibular)
درمان ملاسما چگونه انجام میشود؟
درمان ملاسما یک روند چندمرحلهای است که باید با دقت و بر اساس نوع پوست و عمق بیماری طراحی شود. هیچ روش درمانی بهتنهایی کافی نیست؛ بلکه ترکیبی از روشهای دارویی، محافظتی و گاهی لیزرهای غیرحرارتی مورد استفاده قرار میگیرد. نخستین و مهمترین جزء درمان، کنترل نور است. بدون محافظت کامل از آفتاب و نور مرئی، هیچ نوع درمانی—even حرفهایترین آنها—دوام نخواهد داشت. استفاده از ضدآفتاب با طیف کامل، تکرار منظم و پرهیز از گرمای مستقیم در این مرحله حیاتی است.
در کنار محافظت از نور، درمانهای موضعی شامل مهارکنندههای ملانوژنز (مانند هیدروکینون، ترانکزامیک اسید، آزلائیک اسید و رتینوئیدها) به کاهش فعالیت ملانوسیتها کمک میکنند. این درمانها پایه اصلی کنترل بیماری هستند. در مواردی که رنگدانه عمیقتر است، پزشک از ترکیب داروهای خوراکی مانند ترانکزامیک اسید کمدوز و روشهای غیرحرارتی مانند لیزر کیوسوییچ با انرژی پایین استفاده میکند. این روشها بهجای ایجاد حرارت، رنگدانه را بهصورت تدریجی کاهش میدهند و خطر تشدید ملاسما کمتر است.
مؤثرترین روشهای درمان ملاسما
- محافظت کامل در برابر نور
- کرمهای موضعی مهارکننده ملانین
- لیزر کیوسوییچ با انرژی پایین
- داروهای خوراکی کمدوز بر اساس نظر پزشک
نقش لیزر کیوسوییچ در درمان ملاسما
لیزر کیوسوییچ در صورتی که با پارامترهای درست و پروتکل محافظهکارانه استفاده شود، میتواند یکی از گزینههای مؤثر برای کاهش تدریجی ملاسما باشد. در این روش، هدف کاهش فعالیت ملانوسیتها نیست؛ بلکه خرد کردن ملانین اضافی و کمک به پاکسازی آن است. جلسات معمولاً با انرژی پایین، تعداد پاس محدود و فاصله زمانی استاندارد انجام میشود تا تحریک و التهاب پوست به حداقل برسد. این درمان بهویژه برای افرادی که لکههای مخلوط یا عمقی دارند میتواند به روشنتر شدن تدریجی پوست کمک کند.
نتایج درمان با کیوسوییچ در ملاسما معمولاً آرام، تدریجی و قابلکنترل هستند. برخلاف روشهای ablative، این لیزر باعث لایهبرداری شدید نمیشود و تحریک اپیدرم در آن محدود است. هدف از درمان تنها «کمرنگ شدن» تدریجی لکههاست، نه حذف ناگهانی آنها. این موضوع معیار اصلی ایمنی درمان ملاسما است و دقیقاً از همینجا تفاوت آن با درمان سایر لکهای پوستی آغاز میشود.
مزیتهای کیوسوییچ در ملاسما
- روشن شدن تدریجی بدون التهاب شدید
- خطر کمتر بازگشت یا تشدید لک
- امکان ترکیب با داروهای موضعی و خوراکی
مراقبتهای ضروری در ملاسما
مراقبت پس از درمان یکی از مهمترین بخشهای مدیریت ملاسماست. حتی بهترین درمانها بدون رعایت مراقبتهای بعدی پایدار نمیمانند. اجتناب از نور خورشید، استفاده از ضدآفتاب طیف کامل و کنترل گرما از اصول حیاتی هستند. علاوه بر این، استفاده از کرمهای تقویت سد پوستی، آنتیاکسیدانها و محصولات ضدالتهاب میتواند از تشدید بیماری جلوگیری کند. بیمارانی که پوست حساس دارند باید از لایهبردارهای قوی یا محصولات تحریککننده پرهیز کنند تا ثبات رنگ پوست حفظ شود.
در این دوره، پزشک معمولاً برنامهای شامل ترکیب درمانهای آرامکننده، مرطوبکننده و تثبیتکننده رنگ پوست ارائه میدهد. این برنامه در کنار جلسات دورهای بررسی، کمک میکند تا روند بهبود پایدار شود و احتمال بازگشت لک کاهش یابد. هرگونه درمان تکمیلی مانند لیزر یا دارو باید تنها بر اساس نظر پزشک انجام شود تا توازن پوست حفظ شود.
نکات کلیدی مراقبتی
- استفاده مداوم از ضدآفتاب طیف کامل
- پرهیز از گرما و نور شدید
- اجتناب از لایهبرداری قوی
- استفاده از محصولات ترمیمکننده و ضدالتهاب
